Iran đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng logistics nghiêm trọng khi nỗ lực né tránh các lệnh trừng phạt hàng hải của Mỹ bằng cách chuyển dịch chuỗi cung ứng sang các tuyến đường bộ đã rơi vào tình trạng đình trệ. Việc hàng nghìn xe tải bị mắc kẹt tại các cửa khẩu biên giới với Pakistan, Afghanistan, Iraq và Turkmenistan không chỉ làm đứt gãy dòng chảy hàng hóa thiết yếu mà còn đẩy chi phí vận tải lên mức cao kỷ lục, giáng một đòn mạnh vào nền kinh tế vốn đang chịu áp lực lớn từ lạm phát phi mã.
Cuộc khủng hoảng này đánh dấu một bước ngoặt trong "chiến tranh kinh tế" tại khu vực Vịnh Ba Tư, nơi các tuyến đường bộ vốn được kỳ vọng là "cửa thoát hiểm" cuối cùng cho Tehran nay đang trở thành những nút thắt cổ chai gây nghẽn mạch toàn bộ hệ thống lưu thông thương mại.
Bối cảnh chiến lược và sự bế tắc tại các cửa khẩu
Trong nhiều thập kỷ, Iran đã dựa vào eo biển Hormuz như huyết mạch chính cho xuất khẩu dầu mỏ và nhập khẩu hàng hóa. Tuy nhiên, khi Mỹ siết chặt các lệnh trừng phạt, đặc biệt là nhắm vào các tàu chở dầu và các công ty vận tải biển, Tehran đã buộc phải tìm kiếm các giải pháp thay thế thông qua mạng lưới giao thông đường bộ xuyên biên giới.
Kế hoạch này ban đầu tỏ ra khả thi với sự gia tăng mạnh mẽ của lưu lượng hàng hóa qua các nước láng giềng. Tuy nhiên, từ giữa tháng 9/2026, thực tế đã trở nên khắc nghiệt hơn nhiều. Tại cửa khẩu biên giới với Pakistan, hàng trăm tài xế xe tải đang phải chịu đựng điều kiện sống tồi tệ trong thời tiết nắng nóng lên tới 50°C. Họ không chỉ thiếu thốn lương thực, nước uống mà còn phải đối mặt với các rào cản hành chính phức tạp và chi phí phát sinh tăng vọt. Theo các nguồn tin từ giới tài xế, phía chính quyền Tehran tỏ ra thiếu trách nhiệm trong việc điều phối, trong khi phía Pakistan duy trì sự cứng rắn trong các quy định kiểm soát biên giới, khiến hàng hóa bị ùn ứ kéo dài nhiều tuần.
Dòng chảy thương mại đứt gãy: Những con số biết nói
Dữ liệu từ các đơn vị theo dõi hàng hóa như Kpler và các trang thương mại quốc tế cho thấy một bức tranh ảm đạm. Mặc dù Iran đã ghi nhận mức tăng 70% lượng hàng hóa quá cảnh qua biển Caspi trong 5 tháng qua, nhưng sự gia tăng này không đủ để bù đắp cho sự sụt giảm tại các cửa khẩu trọng yếu.
Tình trạng tại các cảng biển cũng không khá hơn. Những hình ảnh vệ tinh và báo cáo gần đây cho thấy cảng Shahid Rajaee – cảng container lớn nhất Iran – gần như tê liệt. Hàng nghìn container đang bị tồn đọng tại các cảng của Pakistan, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Ả Rập Saudi. Theo Hiệp hội Vận tải Quốc tế Iran, khoảng 3.700 xe tải đang mắc kẹt tại biên giới chờ thông quan sang Turkmenistan, với thời gian chờ đợi lên tới 20 ngày. Tại biên giới với Pakistan, con số này dao động khoảng 700 xe mỗi ngày, nhưng năng lực thông quan chỉ đạt chưa đầy 40 xe, tạo ra một sự mất cân đối nghiêm trọng.
Những "cửa thoát hiểm" mong manh và phản ứng từ các bên
Chiến lược né tránh trừng phạt của Iran dựa nhiều vào các tuyến đường bộ kết nối với Trung Quốc và Nga. Tuyến đường sắt vận tải hàng hóa nối Tehran với Tây An (Trung Quốc) đã tăng tần suất từ 10 ngày một chuyến lên 3-4 ngày một chuyến. Tuy nhiên, sự mong manh của các tuyến đường này đã lộ rõ khi các biến động chính trị xen ngang.
Điển hình là việc Iraq đột ngột đóng cửa các trạm kiểm soát hàng hóa tại biên giới với Iran vào ngày 12/9, sau khi Tehran bị cáo buộc lợi dụng lãnh thổ để thực hiện các hành động quân sự nhắm vào Ả Rập Saudi. Hành động này đã buộc hàng loạt đoàn xe vận tải từ Iran sang Iraq phải quay đầu, gây thiệt hại lớn cho các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản của Iran.
Về phía Pakistan, mặc dù có những cáo buộc từ giới tài xế rằng họ phải nộp phí lên tới 10.000 USD mỗi xe để được thông quan, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Pakistan đã bác bỏ thông tin này, khẳng định không có khoản phí bất thường hay rào cản cố ý nào được áp đặt. Sự thiếu đồng bộ trong quản lý biên giới và các tranh chấp ngoại giao đang biến các tuyến đường bộ thành một canh bạc rủi ro cho bất kỳ đơn vị vận tải nào.
Tác động kinh tế: Lạm phát thực phẩm 128%
Hậu quả trực tiếp của sự tắc nghẽn này là chi phí vận tải leo thang. Theo ông Majidreza Hariri, Chủ tịch Phòng Thương mại Iran – Trung Quốc, chi phí kéo một container từ Trung Quốc về Iran qua đường bộ lên tới 12.000 USD, đắt gấp 4 lần so với chi phí 3.000 USD nếu vận chuyển bằng đường biển.
Gánh nặng chi phí này cuối cùng đổ dồn lên vai người tiêu dùng trong nước. Chỉ số lạm phát thực phẩm tại Iran đã tăng vọt lên mức 128% trong tháng 8/2026. Mohammad Reza Khodarahm, một chuyên gia về nhập khẩu, nhận định trên tờ Donya-e-Eqtesad rằng việc vận chuyển đường vòng đang chiếm tới 1/3 giá thành cuối cùng của các mặt hàng khi đến tay người tiêu dùng.
Việc thiếu hụt máy móc công nghiệp, linh kiện điện tử và phụ tùng ô tô từ Trung Quốc – những mặt hàng chủ lực mà Iran nhập khẩu – đang làm tê liệt các dây chuyền sản xuất nội địa. Chuỗi cung ứng hàng hóa thiết yếu, vốn phụ thuộc tới 70% vào các cảng biển nay đã tê liệt, đang khiến tình trạng khan hiếm trở nên trầm trọng hơn.
Phân tích hệ lụy: Một tương lai bất định
Nhìn rộng ra, việc Iran gặp khó khăn trên cả mặt trận đường biển và đường bộ cho thấy chiến lược "gây áp lực tối đa" của Mỹ đang đạt được những hiệu quả kinh tế đáng kể. Sự đứt gãy chuỗi cung ứng không chỉ làm giảm nguồn thu ngoại tệ của Tehran mà còn gây ra những bất ổn xã hội nội bộ do giá cả hàng hóa leo thang.
Các chuyên gia địa chính trị nhận định rằng, cho đến khi có một đột phá ngoại giao hoặc một sự thay đổi trong chính sách trừng phạt, Iran sẽ tiếp tục phải vật lộn với tình trạng "nghẽn mạch" kinh tế. Các nỗ lực xây dựng hành lang thương mại mới với Nga hay Trung Quốc, dù đầy tiềm năng trên lý thuyết, nhưng trong ngắn hạn vẫn chưa thể thay thế được hệ thống hạ tầng logistics truyền thống vốn đã bị tổn thương nghiêm trọng.
Hiện tại, hàng nghìn tài xế xe tải vẫn đang tiếp tục chờ đợi trong điều kiện khắc nghiệt tại các cửa khẩu, như một biểu tượng sống động cho cái giá mà Tehran phải trả trong cuộc đối đầu kéo dài với cộng đồng quốc tế. Sự bế tắc này không chỉ là vấn đề của ngành vận tải, mà là hồi chuông cảnh báo về sức chịu đựng của một nền kinh tế bị bao vây bởi các rào cản địa chính trị ngày càng dày đặc.
